كه در آيه حرام شده حكمى اولى نيست ، حكم اولى همان حرمت است ، بلكه حكم ثانوى و مخصوص زمانى است كه شخص مسلمان اگر از آن محرمات سد جوع نكند از گرسنگى مىميرد ، دوم اينكه حكم جواز محدود به اندازه اى است كه از مردن جلوگيرى كند ، و ناراحتى گرسنگان را بر طرف سازد ، پس چنين كسى نمىتواند شكم خود را از گوشت مردار پر كند ، سوم اينكه صفت مغفرت و مثل آن صفت رحمت همانطور كه با گناهان مستوجب عقاب ارتباط دارد ، و مايه محو عقاب آنها مىشود ، همچنين با منشا آن نافرمانيها كه همان حكم خدا است نيز متعلق مىشود ، و خلاصه كلام اينكه مغفرت و رحمت يك وقت متوجه معصيت - يعنى مخالفت با حكم خدا - مىشود ، و آن را مىآمرزد و يك وقت متوجه خود حكم مىشود ، و آن را بر ميدارد مثل همين مورد كه خداى تعالى حكم حرمت را برداشته ، تا اگر كسى از روى ناچارى گوشت مردار را خورد گناه نكرده باشد ، و در نتيجه مستوجب عقاب نيز نشده باشد . بحثى علمى در سه فصل فصل اول در عقائد امتها در مورد خوردن گوشت در اين معنا هيچ شكى نيست كه انسان مانند ساير حيوانات و گياهان مجهز به جهاز گوارش است ، يعنى دستگاهى دارد كه اجزايى از مواد عالم را به خود جذب مىكند ، به آن مقدارى كه بتواند در آن عمل كند ، و آن را جزء بدن خود سازد ، و به اين وسيله بقاى خود را حفظ نمايد ، پس بنا بر اين براى اين گونه موجودات هيچ مانعى طبيعى وجود ندارد از اينكه هر غذايى كه براى او قابل هضم و مفيد باشد بخورد ، تنها مانعى كه از نظر طبع تصور دارد اين است كه آن غذا براى آن موجودات ضرر داشته باشد ، و يا مورد تنفر آنها باشد . اما متضرر شدن مثل اينكه در يابد كه فلان چيز خوردنى براى بدن او ضرر دارد ، و نظام جسمى او را بر هم مىزند ، براى اينكه مسموم است و يا خودش سم است ، در چنين مواردى انسان و حيوان و نبات از خوردن امتناع مىورزد و يا مثل اينكه در يابد كه خوردن فلان چيز براى روح او ضرر دارد ، مثل چيزهايى كه در اديان و شرايع مختلفه الهى تحريم شده ، و امتناع از خوردن اين گونه چيزها امتناع به حسب طبع نيست ، بلكه امتناع فكرى است . و اما تنفر عبارت است از اينكه انسان يا هر جاندار ديگر چيزى را پليد بداند ، و در نتيجه طبع او از نزديكى به آن امتناع بورزد ، مثل اينكه يك انسانى نجاست خود را بخورد كه چنين چيزى نمىشود ، زيرا انسان نجاست خود را پليد مىداند ، و از نزديكى به آن نفرت دارد ، بله